Przedsiębiorstwo – definicja, rodzaje i funkcje w gospodarce

Przedsiębiorstwo to wyodrębniona prawnie, organizacyjnie i ekonomicznie jednostka gospodarcza, która prowadzi działalność gospodarczą w celach zarobkowych. W polskim Kodeksie cywilnym jest ono zorganizowanym zespołem składników materialnych i niematerialnych, przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej. W artykule wyjaśniamy definicję, rodzaje, cechy oraz funkcje tego podmiotu.

Czym jest przedsiębiorstwo?

Podstawowym celem takiej jednostki jest osiąganie zysku ze sprzedaży produktów i usług. W praktyce obejmuje ona zasoby ludzkie, finansowe, materialne i niematerialne, a jej ustrój oraz forma zależą od systemu prawnego danego państwa. Może prowadzić działalność handlową, usługową lub produkcyjną, a także posiada zdolność do czynności prawnych.

Od strony ekonomicznej istotę działania tej organizacji stanowi produkcja dóbr lub świadczenie usług. Z perspektywy finansowej celem bywa wzrost wartości rynkowej w średnim i długim okresie, co przynosi korzyść właścicielom. Potocznie jednostkę taką określa się mianem firmy, jednak w języku prawnym firma to tylko oznaczenie indywidualizujące przedsiębiorcę.

Rodzaje przedsiębiorstw

Podział tych jednostek prowadzi się według kilku kryteriów. Najczęściej uwzględnia się prawo gospodarcze, rodzaj prowadzonej działalności, wielkość mierzoną zatrudnieniem i obrotem oraz formę własności.

Podział według prawa gospodarczego

W ujęciu podmiotowym jednostka jest podmiotem praw i obowiązków wynikających z prowadzenia działalności gospodarczej na własne ryzyko, rachunek i odpowiedzialność. Działalność ta ma charakter trwały. W ujęciu przedmiotowym chodzi natomiast o zespół składników majątkowych o charakterze materialnym i niematerialnym, które umożliwiają działalność wytwórczą, handlową lub usługową. Z kolei ujęcie funkcjonalne akcentuje stałe prowadzenie działalności w celach zarobkowych.

Podział według rodzaju działalności

Podział ten pozwala wyodrębnić przedsiębiorstwa produkcyjne, handlowe i usługowe. Do pierwszej grupy zalicza się przedsiębiorstwa przemysłowe, przetwórcze, wydobywcze, rolne oraz budowlane. Druga grupa to przedsiębiorstwa handlowe prowadzące handel detaliczny i hurtowy.

Grupa usługowa jest najbardziej zróżnicowana – obejmuje między innymi usługi spedycyjno-transportowe, finansowe, gastronomiczne, oświatowe, turystyczne, zdrowotne, komunalne i kulturalne. Część z tych podmiotów może również działać w modelu franczyzy, wykorzystując know-how i sprawdzoną koncepcję prowadzenia działalności.

Podział ze względu na wielkość

Prawo przedsiębiorców w art. 7 ust. 1 pkt 1–3 wyróżnia mikroprzedsiębiorstwa, przedsiębiorstwa małe, średnie i duże. Mikroprzedsiębiorstwo zatrudnia średniorocznie do 9 pracowników i osiąga obrót nieprzekraczający 2 milionów euro lub sumę aktywów bilansu do 2 milionów euro. Małe przedsiębiorstwo zatrudnia od 10 do 49 pracowników, a jego obrót nie przekracza 10 milionów euro. Średnie przedsiębiorstwo obejmuje zakres 50–249 pracowników, obrót do 50 milionów euro lub sumę aktywów do 43 milionów euro. Duże przedsiębiorstwo zatrudnia co najmniej 250 pracowników albo przekracza wskazane progi finansowe.

Dane te przedstawia poniższa tabela:

Podział ze względu na formę własności

Kryterium własności dzieli jednostki na sektor publiczny i sektor prywatny. Sektor publiczny obejmuje przedsiębiorstwa państwowe, podmioty samorządu terytorialnego oraz własność mieszaną. Sektor prywatny tworzą natomiast przedsiębiorstwa osób fizycznych, spółdzielnie, spółki cywilne i własność zagraniczna.

Ten podział rzutuje na zasady nadzoru właścicielskiego, odpowiedzialność za zobowiązania oraz możliwości pozyskiwania finansowania zewnętrznego.

Jakie cechy ma przedsiębiorstwo?

Odrębność jednostki gospodarczej rozpatruje się w trzech wymiarach – ekonomicznym, prawnym i techniczno-organizacyjnym. Wszystkie one decydują o samodzielności podmiotu i jego zdolności do konkurowania na rynku.

Wyodrębnienie ekonomiczne i prawne

Wyodrębnienie ekonomiczne oznacza, że podmiot dysponuje własnym majątkiem, którym zarządza w celu osiągnięcia zysku. Prowadzi działalność na zasadzie samofinansowania i ponosi odpowiedzialność za efekty swojej pracy. Samodzielność decyzyjna oraz dochodowa stanowią przy tym naturalne uzupełnienie tego wydzielenia.

Wyodrębnienie prawne wiąże się z osobowością prawną i zdolnością do czynności prawnych. Podmiot może zaciągać zobowiązania, nabywać prawa oraz zawierać umowy. Ma również swobodę wyboru formy prawnej, a nabycie osobowości prawnej następuje z chwilą wpisania do właściwego rejestru.

Wyodrębnienie techniczno-organizacyjne

Ta cecha oznacza posiadanie własnej struktury organizacyjnej, dostosowanej do rodzaju działalności i warunków funkcjonowania. Wyodrębniony układ techniczny pozwala na sprawne prowadzenie produkcji lub świadczenie usług, a także oddziela środki trwałe i wyposażenie jednostki od majątku jej właścicieli.

Funkcje przedsiębiorstwa w gospodarce

W naukach o zarządzaniu wyróżnia się kilka podstawowych funkcji realizowanych przez przedsiębiorstwo:

• funkcja produkcyjna – obejmuje procesy produkcyjne oraz usługowe,
• funkcja marketingowa – obejmuje sprzedaż, logistykę i zaopatrzenie,
• funkcja ekonomiczna – obejmuje planowanie techniczno-ekonomiczne, koszty, finanse, ceny, rozliczenia, analizy ekonomiczne, księgowość, sprawozdawczość i bilanse,
• funkcja personalna – obejmuje sprawy kadrowe, szkolenie, sprawy socjalno-bytowe, płace, higienę pracy i bezpieczeństwo,
• funkcja rozwoju – obejmuje modernizacje, inwestycje, badania i kształcenie kadr.

Wymienione funkcje są ze sobą powiązane. Na przykład planowanie techniczno-ekonomiczne łączy się z logistyką i sprzedażą, a inwestycje w modernizacje zwykle wymagają równoległego szkolenia pracowników.

Przedsiębiorstwo w polskim prawie

Przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej.

Definicję legalną zawiera art. 55¹ Kodeksu cywilnego. W myśl tego przepisu w skład jednostki wchodzą między innymi oznaczenie indywidualizujące, własność nieruchomości lub ruchomości, urządzenia, materiały, towary i wyroby, a także prawa z umów najmu i dzierżawy, wierzytelności, środki pieniężne oraz papiery wartościowe. Do istotnych elementów należą ponadto koncesje, licencje, zezwolenia, patenty, tajemnice przedsiębiorstwa, majątkowe prawa autorskie i pokrewne oraz księgi i dokumenty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.

W praktyce odrębność prawna i organizacyjna pozwala takiemu podmiotowi samodzielnie występować w obrocie gospodarczym, zawierać umowy i ponosić odpowiedzialność. Wcześniejsze regulacje, takie jak ustawa z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej, zostały zastąpione przez Prawo przedsiębiorców, które obecnie określa między innymi zasady podejmowania i wykonywania działalności gospodarczej na terenie Polski.