Łańcuch dostaw – co to jest i jak działa?

Łańcuch dostaw to zespół powiązanych procesów i podmiotów, które umożliwiają przepływ surowców, półproduktów oraz gotowych towarów od dostawców do klientów końcowych. Obejmuje planowanie, zaopatrzenie, produkcję, magazynowanie, transport i obsługę posprzedażową. Dzięki niemu produkt zyskuje na wartości na każdym etapie, a firma może sprawniej odpowiadać na zamówienia. W dalszej części wyjaśniamy, jak działa ten proces i co wpływa na jego efektywność.

Czym jest łańcuch dostaw?

Łańcuch dostaw, określany też angielskim terminem supply chain, to uporządkowany układ ogniw, w którym biorą udział dostawcy surowców, producenci, magazyny, firmy transportowe, dystrybutorzy i klienci końcowi. Każde z tych ogniw odpowiada za inny fragment drogi produktu, a przepływ towarów uzupełnia równoległy przepływ informacji i środków finansowych. W ten sposób zamówienie przechodzi kolejne etapy, aż finalnie trafia do odbiorcy.

Łańcuch dostaw można określić jako sieć logistyczną rozciągającą się pomiędzy rynkiem zaopatrzenia i zbytu.

Produkty zwiększają swoją wartość wraz z pokonywaniem kolejnych etapów – od pozyskania komponentów, przez wytworzenie, po dostawę. Już przykład międzynarodowej firmy Procter & Gamble pokazuje, że bez stabilnego zaopatrzenia w surowce i jednoczesnego zbytu gotowych wyrobów trudno prowadzić działalność na dużą skalę.

Czym różni się łańcuch dostaw od logistyki?

Łańcuch dostaw ma szerszy zakres niż logistyka. Obejmuje prognozowanie popytu, zakupy, produkcję, kontrolę jakości, działania marketingowe i obsługę klienta, a logistyka koncentruje się na magazynowaniu, transporcie i przygotowywaniu zamówień. Oznacza to, że logistyka jest częścią łańcucha dostaw.

Skąd wzięła się koncepcja łańcucha dostaw?

Koncepcja upowszechniła się w praktyce przedsiębiorstw w drugiej połowie XX wieku, gdy tempo i skala zmian rynkowych zaczęły rosnąć. Jak zauważył J. Witkowski, nowe podejście powstało jako alternatywa dla tradycyjnych relacji opartych na antagonizmach i przerzucaniu kosztów na kooperantów. Współpraca jednostek w wytwarzaniu i dostarczaniu towarów zaczęła odgrywać istotną rolę w budowaniu stabilnych przepływów.

Jakie są etapy łańcucha dostaw?

Podstawowe etapy układają się w logiczny ciąg, w którym informacja o zapotrzebowaniu klienta uruchamia kolejne działania po stronie dostawców i producentów. Typowy przebieg obejmuje następujące działania:

• planowanie popytu na podstawie analiz sprzedaży i sezonowości,
• zaopatrzenie w surowce i komponenty,
• produkcja lub kompletacja zamówień,
• magazynowanie i logistyka wewnętrzna,
• transport i dystrybucja do klientów,
• obsługa posprzedażowa oraz zwroty.

W branży odzieżowej proces zaczyna się od projektu ubrań, później następuje pozyskanie tkanin i dodatków, szycie, przekazanie towaru do magazynu, sprzedaż internetowa i stacjonarna, a na końcu obsługa zwrotów oraz zagospodarowanie odpadów opakowaniowych. Każdy z tych etapów wpływa na szybkość realizacji zamówienia i poziom kosztów.

Jakie są rodzaje łańcuchów dostaw?

Modele różnią się między sobą liczbą ogniw, sposobem planowania produkcji oraz stopniem elastyczności. W praktyce firmy dobierają wariant do swojej skali działania, branży i oczekiwań klientów.

Wyróżnia się też łańcuchy krytyczne, których przerwanie zatrzymuje produkcję, oraz łańcuchy bezpieczeństwa chroniące towary przed fałszerstwami i kradzieżą. Ich rola jest szczególnie widoczna w branży farmaceutycznej i spożywczej, gdzie jakość oraz pochodzenie produktów muszą być stale monitorowane.

Jak zarządza się łańcuchem dostaw?

Zarządzanie łańcuchem dostaw, w skrócie SCM (Supply Chain Management), polega na planowaniu, koordynowaniu i kontrolowaniu przepływów od dostawców do klientów końcowych. Celem jest dostarczenie produktów w krótszym czasie, po niższych kosztach i z zachowaniem jakości. Bez sprawnej wymiany informacji między ogniwami trudno utrzymać stabilność całej sieci.

Zgodnie z definicją M. Christophera zarządzanie łańcuchem dostaw ma na celu dostarczenie najwyższej wartości dla klienta po niższych kosztach dla całego łańcucha.

Podstawowe zasady zarządzania

W podejściu rozwijanym przez organizację APICS za fundament uznaje się kilka współzależnych zasad:

• szybkość działania od otrzymania zamówienia do uzyskania zapłaty,
• harmonizowanie pracy kolejnych ogniw, aby redukować zapasy,
• zapewnienie przepływów informacji we właściwym miejscu i czasie,
• poznanie oczekiwanych wyników współpracy,
• tworzenie wartości dla interesariuszy.

Zasady te przenikają się z projektowaniem sieci, organizacją logistyki, pomiarem osiągnięć i dostosowaniem podaży do popytu. W. Walker grupuje je według głównych obszarów zastosowania, dzięki czemu łatwiej przełożyć je na konkretne decyzje operacyjne.

Metody i narzędzia SCM

Do najczęściej wykorzystywanych metod należą:

• LM (Lean management),
• QR (Quick Response),
• AM (Agile Management),
• TQM (Total Quality Management),
• BPR (Business Process Reengineering),
• TBM (Time Based Management),
• Six Sigma,
• ECR (Efficient Consumer Response),
• JiT (Just in time),
• SCOR (Supply Chain Operation Reference-Model),
• VMI (Vendor Management Inventory).

Wdrożenie tych rozwiązań wymaga wsparcia technologii informatycznych. Systemy WMS, TMS i ERP, a także RFID czy IoT, pozwalają zbierać dane o stanach magazynowych, lokalizacji towarów i czasie realizacji. Dzięki automatyzacji kompletacji oraz analityce predykcyjnej firmy szybciej reagują na zmiany popytu i ograniczają błędy.

Finansowanie łańcucha dostaw

Łańcuch dostaw generuje wysokie koszty, dlatego przedsiębiorstwa szukają rozwiązań wspierających płynność finansową. Platformy finansowania łańcucha dostaw zbierają dane o zamówieniach, zakupach, płatnościach i transporcie, aby obniżyć ryzyko finansowania zakupów. W praktyce działają trzy typy takich rozwiązań: platformy zarządzane przez kupujących, bankowe platformy oraz platformy wielobankowe. Z rozwiązań tego rodzaju korzystają m.in. Grupa Metro, Carlsberg, Procter & Gamble, Volvo i Whirlpool.

Jakie korzyści daje sprawny łańcuch dostaw?

Najczęściej opisywane cele to minimalizacja kosztów przepływu towarów i informacji, krótki czas realizacji zamówień oraz optymalizacja poziomu zapasów. Przedsiębiorstwa zyskują dostęp do cennych informacji, szybciej reagują na zmiany i mogą lepiej planować zaopatrzenie, produkcję oraz dystrybucję. W efekcie praca całego układu staje się bardziej zsynchronizowana, a zapasy maleją dzięki metodzie JiT.

Ważnym efektem współpracy jest także niezawodność dostaw. M. Christopher wskazuje, że osiągnięcie jej wymaga koncentracji na przebiegu procesów i ich usprawnianiu, a czasem na przeprojektowaniu. Równie ważne jest zapewnienie przepływu informacji, dzięki któremu każdy uczestnik może monitorować realizację zadań.

Rola transportu i technologii

Transport łączy obszary produkcji i konsumpcji, odpowiadając za przepływ surowców, półfabrykatów i wyrobów gotowych. Jednym z rozwiązań optymalizujących tę część jest transport intermodalny, który wykorzystuje co najmniej dwa środki przewozu bez przeładunku towaru w trakcie zmiany środka transportu. Pozwala to skrócić czas dostaw i ograniczyć emisję CO₂.

Współczesne systemy zarządzania opierają się na automatyzacji procesów magazynowych, śledzeniu lokalizacji towarów w czasie rzeczywistym oraz analizie danych. Wymiana informacji między magazynem, produkcją i kurierami ułatwia planowanie tras, kompletację zamówień i monitorowanie wskaźników efektywności.

Bezpieczeństwo i regulacje

Globalne przepływy towarów podlegają licznym inicjatywom i regulacjom. WCO SAFE Framework zawiera zasady bezpieczeństwa transportu ładunków w handlu światowym, a do 2023 roku listy intencyjne dotyczące implementacji tych standardów podpisało 169 spośród 185 członków organizacji. W Europie odpowiednikiem jest status AEO, natomiast w USA funkcjonuje program C-TPAT.

W transporcie morskim stosuje się kodeks ISPS, a w imporcie do USA system AMS, znany też jako 24 hours rule. Dodatkowo inicjatywa CSI obejmuje ocenę ryzyka kontenerów przewożonych między największymi portami świata. Tego typu regulacje wpływają na sposób planowania załadunków i obieg dokumentów w łańcuchu dostaw.